Kreta historycznie

Przekazy mityczne na temat Krety opisałem w części Kreta antyczna - mity. Tutaj szczypta jej historii naturalnej w syntetycznym zarysie oraz w audycji radiowej pt. Najstarsze cywilizacje staroźytnej Grecji.

Pierwsze ślady osiedli ludzkich na Krecie, między innymi w Knossos i Fajstos, pochodzą z neolitu ( V - III tysiąclecia p.n.e.). Zalążki kultury kreteńskiej powstawały po wymieszaniu się  wędrowców z Azji Mniejszej (Anatolia- Turcja) z miejscową ludnością i ten okres zwie się okresem przedpałacowym (ok. 2600-2000 p.n.e.). Już wtedy powstaje pismo obrazkowe, które Minojczycy używają na m. innymi na pieczęciach.

Najświetniejsza epoka w historii Krety przypada na lata 2000-1100 p.n.e., gdy powstają wielkie pałace królewskie w Knossos i Fajstos. Minojczycy dominują już wtedy na morzu. Kontrola szlaków handlowych we wschodniej części Morza Śródziemnego jest podstawą na której zbudowano wyspiarską cywilizację (okres minojski). Rozkwit wyspy zahamowany został, najprawdopodobniej przez trzęsienia ziemi, około 1700 p.n.e. ośrodki władzy uległy zniszczeniu. Do 1450 p.n.e. odbudowywano zniszczone pałace i następuje dalszy rozwój gospodarczy i kulturalny. To z tego okresu wywodzą się późniejsze legendy o wspaniałości cywilizacji kreteńskiej. Jednak okres świetności Minojczyków zostaje ponownie przerwany kolejnymi trzęsieniami ziemi i katastrofalnym wybuchem wulkanu na wyspie Thira (Santorini) ok 1500-1450 p.n.e. w wyniku którego utworzyła się ogromna fala (tsunami) zalewająca Kretę. Po tej tragedii ostatecznie upadek kultury minojskiej przypieczętowała inwazja Achajów, którzy do tej pory pozostawali pod wpływem kultury kreteńskiej. Ostatecznie do ok. 1100 p.n.e. na wyspie panują już mykeńscy zdobywcy z Grecji kontynentalnej. Kultura minojska ulega wyparciu nie tylko przez Mykeńczyków, ale i inne ludy morza. W tym okresie w Azji Mniejszej /Turcji/ doszło do historycznej bitwy o Troję.

Ok. 1100 p.n.e. następuje kolejna Inwazja na Kretę dokonana przez Dorów /ludy albańsko - dalmackie/, co powoduje, że ostatni potomkowie Minojczyków (Eteokreteńczyków, jak siebie nazywali czyli prawdziwych Kreteńczyków) wycofują się na niedostępne tereny wschodniej części wyspy. Dorowie budują państwa-miasta i warowne twierdze. Ustanawiają własne prawa (kodeks z Gortyny). Kreta staje się obszarem jednolitym z Grecją pod względem religii, kultury, sztuki i języka. Wyspa pozostanie pod władaniem Dorów/Greków aż do 67 r. p.n.e., kiedy to zostanie podbita z kolei przez Rzymian.

Epoka rzymska datuje się na lata 67 p.n.e. - 337 n.e. Gortyna stała się najważniejszym miastem rzymskiej prowincji o nazwie Kreta-Kyrene; Rzymianie rozwijają podupadłe rolnictwo, budowane są okazałe rezydencje, drogi, akwedukty, świątynie i teatry. Niektóre miasta zaczynają bić własne monety. Kreta staje się ważnym punktem handlowym tego obszaru, szczególnie z uwagi na handel docierającym tutaj egipskim zbożem. Ok. 59 n.e. po pobycie na wyspie apostoła Pawła, jego towarzysz Tytus zostaje mianowany pierwszym biskupem Krety. Kreta przyjmuje chrześcijaństwo.


Kreteńczycy po wielowiekowych zmaganiach z okpantami wyspy, Wenecją i Turcją, w XIX wieku podejmują próby zawarcia unii z Grecją, ale dopiero wielkie mocarstwa wymuszają w roku 1898 ograniczoną autonomię Krety pod rządami greckiego księcia Jerzego I, a w roku 1914 na mocy układów londyńskich Kreta oficjalnie wchodzi do Grecji. 

Historia Krety w wersji audio

 


W skrócie

395
 1204

Kreta bizantyjska


W IV w. Cesarstwo Rzymskie ulega podziałowi na część wschodnią i zachodnią. Kretę zajmują Bizantyjczycy (395-824 n.e.) ze wschodniej części imperium. Z tego okresu pochodzi bazylika św. Tytusa w Gortynie. Później pogrążają wyspę od IX w. najazdy arabskie. Pod panowaniem Arabów (824-961) wyspa zmienia sie w gniazdo piratów. Ponad 130 lat Arabowie uciskają ludność chrześcijańską, a budowle wczesnochrześcijańskie są niszczone. Głównym miastem wyspy zostaje forteca na północnym wybrzeżu - Rabd el Chandak, dzisiejszy Heraklion. W roku 951 n.e. Nikeforos Fokas, późniejszy cesarz Bizancjum, odbija Kretę i Bizancjum sprawuje ponownie władzę do 1204 r aż do upadku Konstantynopola.


1204
1669

Kreta wenecka


W IV wyprawie krzyżowej Krzyżowcy zdobyli Konstantynopol co doprowadziło do podziału pomiędzy nich Cesarstwa Bizantyjskiego. Kreta przypadła hrabiemu de Montferrat, który w tym samym roku odsprzedał ją Wenecjanom za 1000 sztuk srebra. Ci zaś starali się upodobnić Kretę pod każdym względem do swojej ojczyzny. Na wyspie, która wraz z jej stolicą Chandak otrzymuje nazwę Kandia. Rządy Wenecjan trwają ponad 450 lat, podczas których ludność kreteńska jest uciskana i wyzyskiwana. Samych większych powstań przeciw Wenecjanom naliczono 27.



1669
1898

   Kreta turecka


Po 21-letnim oblężeniu wyspa trafia od panowanie Turków, którzy natychmiast wdrażają przymusową islamizację oraz nakładają ogromne podatki. Nadmierne obciążenia oraz samowola rządzących doprowadzają do krwawych powstań przeciw ciemiężycielom. W trakcie jednego z nich w 1770 Grecy ogłaszają niepodległość, która nie trwa jednak długo. Już w następnym roku Turcy odzyskują kontrolę nad wyspą. Problem Krety dociera do świadomości światowej opinii publicznej za sprawą tragedii, jaka rozegrała się w klasztorze Moni Arkadiou, gdy w listopadzie 1866 Turcy wysadzili klasztor w powietrze z ukrywającymi się w nim kilkuset powstańcami z kobietami i dzieci. Wydarzenie to odbiło się szerokim echem w Europie i świecie i miało duże znaczenie dla uzyskania niepodległości przez Kretę w 1898.
   
.